आइडिया

पृथ्विको उत्पति र यसको रहस्य : वैज्ञानिक तथ्य

गौतम “उदय”
पृथ्वीको उत्पत्ति कसरी भयो भन्ने बुझ्नलाई ब्रह्माण्ड (universe) संग सम्बन्धित अन्य केही कुराहरु पनि बुझ्न जरुरी पर्दछ | अस्तित्वका संपूर्ण चीजहरु जस्तै:- हाम्रो पृथ्वी, अन्य बिभिन्न ग्रहहरु, हाम्रो सूर्यमण्डल (solar System), सूर्यमण्डल रहेको आकाश गंगा (Milky Way Galaxy), अन्य असंख्य तारामण्डल (Galaxy) हरु, आकाश, अन्तरिक्ष (Space) आदि सर्बत्र कुराहरु रहेको वा अटेको ठाउँ नै ब्रमाण्ड हो | संस्कृत भाषाले पनि “अनन्त लोक” भनी यसको राम्रो अर्थ लाग्ने परिभाषा दिएको छ|

करिब १४ अरब बर्ष पहिलेसम्म यो ब्रमाण्ड कुनै एक बिन्दुमै एकदम खाँदिएर रहेको सानो भएको, र अहिले द्रुत गतिमा फैलिइरहेको बैज्ञानिकहरुको बिश्वास छ | केही समय अगाडिसम्म यो ब्रमाण्ड निराकार रहेको बिश्वास गरिएकोमा खगोलविद्हरुको एकदमै ताजा अनुसन्धानले यो निराकार नभई कालो शक्ति (Black Energy) नामक तत्वले बनेको, र नदेखिने तर foamy भएको, साथै यसभित्र हाम्रो आकाश गंगा ग्यालक्सी जस्ता अन्य अरबौं ग्यालक्सी रहेको र त्यस्ता ग्यालक्सीहरुको बिचमा समेत सम्बन्ध भएको प्रमाणित गरेको छ | त्यतिमात्र होइन, हामीले पिउने अल्कोहलका संपूर्ण अणुहरु भएका अल्कोहलका बादलका ग्यालक्सी समेत पत्ता लागेका छन् !

सूर्य लगायतका १ खरब जति ताराहरुको बिशाल समूह भएको हाम्रो आकास गंगा (Milky Way) पनि त्यस्तै ग्यालक्सीहरु मध्येको एउटा हो | नयाँ ग्यालक्सीहरु, ती भित्र नयाँ ताराहरु, नयाँ ताराहरुका नयाँ ग्रहहरु बन्नेक्रम पनि जारी छ, अनि कतिपय ग्यालक्सी, तारा , र ग्रहहरु अर्कोमा बिलय हुने तथा मर्ने अथवा सिद्धिनेक्रम पनि जारी नै छ |

हाम्रो आकास गंगा कै नजिकमा पनि एण्ड्रोमेडा (Andromeda) सहित ३० वोटा ग्यालक्सीहरु छन् र सौर्य परिवार बाहिर पनि १,७०० वोटा ग्रहहरु पाइएका छन् | ग्यालक्सी, तारा र ग्रहहरु एकापसको गुरुत्वाकर्षण शक्तिको बिचमा तानिएर घुम्दा करिब गोला आकारका हुने बिश्वास गरिएकोमा फुटाइएका ढुंगा जस्ता अडमिल्दा कैंयौं पिण्डहरु पनि भेटिएका छन् | ग्यालक्सी बन्ने क्रममा घुमिरहँदा बिचमा खाली कालो प्वाल (Black Hole) हुने बिश्वास गरिएकोमा प्वालको बिचमा पदार्थ झन् बढी खाँदिएर रहेको हुने पनि पत्ता लागेको छ |

यस प्रकार बिज्ञानको एकदमै बिशाल क्षेत्र ओगट्ने, हरेक सृष्टिको आधार, सबभन्दा बढी लगानी भएको, सबभन्दा बढी रहस्यात्मक र सबभन्दा बढी तथ्यहरु पत्ता लागेको भनिएको खगोल बिज्ञान, बिशेषज्ञहरुलाई समेत “बुझ्न कठिन, बुझ्यो झन् कठिन, झन् झन् बुझ्यो झन् कठिन” भै रहेको छ | बैज्ञानिक समुदायहरुमा नै हालसम्म अपनाइएका सिधान्त नै असत्य हुन्छन की भन्ने चिन्ता बढिरहेको छ | यस्तो गाह्रो बिषय हामी सर्वसाधारणलाई बुझ्न ग्राहो हुनु स्वाभाविकै हो | तर यो एकदम रमाइलो छ | त्यसैले बुझ्ने कोशिस गरौँ !

पृथ्वीको उत्पत्ति र अस्तित्व बुझ्नलाई गुरुत्वाकर्षण, आकाश, अन्तरिक्ष, सौर्य परिवार, तारा, ग्रह भन्ने कुराहरु पनि बुझ्न जरुरी हुनआउँछ |

हरेक आकाशी पिण्डहरुमा अन्य बस्तुलाई आफूतर्फ तान्न सक्ने शक्ति हुन्छ, त्यसैलाई ग्रुत्वाकर्षण शक्ति भनिन्छ | कुन पिण्डको कति ग्रुत्वाकर्षण शक्ति हुन्छ भन्ने कुरा त्यसको आकार, घनत्व, दुरी, त्यसको घुम्ने कोण, र गतिमा पनि भर पर्छ | यदि पिण्डहरुमा गुरुत्वाकर्षण नहुँदो हो त अन्तरिक्षमा झुन्डिने नै थिएनन, एकापसमा ठोकिन्थे वा ब्रमाण्डमा कतै उडेकोउडै गर्थे होलान |
त्यस्तै पृथ्वीमाथि हावा हुने ठाउँसम्मको खालि भाग आकाश, र त्यो भन्दा माथिको आकाशीय पिण्ड तथा ग्यालक्सीहरु बिचको सम्पूर्ण खाली भाग अन्तरिक्ष हो | अन्तरिक्षमा ठाउँ र दुरी हेरी ग्रुत्वाकर्षण कम, बेसी र जिरो हुन्छ | हाम्रो अन्तरिक्ष केन्द्रमा गुरुत्वाकर्षण एकदम कम भएकोले मेशिनहरु अडेर रहन सकेका छन् |

आकाश गंगा नामक ग्यालक्सीमा भएको सबभन्दा चम्किलो तारा सूर्य र यसैलाई फन्को लाउने अन्य निश्चित आकारका हाम्रो पृथ्वी लागायतका आकाशीय पिण्डहरु ग्रह हुन् |

अब ग्यालक्सीहरु, ताराहरु र ग्रहहरु कसरी बन्छन भन्नेतर्फ लागौं | ब्रमाण्डमा जति टाढा गयो त्यति बढी कल्पना पनि गर्न नसकिने, सूर्यभन्दा अरबौंगुना ठूला ग्यास र धुलकण मिसिएका अजंगका आँधीबेहरीयुक्त बादलका असंख्य समूहहरु थिए र अझ असंख्य छन् | हाम्रो चन्द्रमाको परिधि १०,९१७ किमी छ, पृथ्वीको ४०,०७५ किमी र सूर्यको परिधि ४,३६६,८१३ किमी छ | यति ठुलो सूर्यभन्दा पनि अरबौं ठुला भनेपछि आफै कल्पना गरौँ कति ठूला होलान भन्ने ! अझ यतिबिघ्न ठुला अरबौं ग्यालक्सी अट्ने ब्रमाण्ड कत्रो होला ! सुन्दै होइन जस्तो लाग्छ | तर साँच्चै हो | यो हजारौं बर्षको अन्तरालमा हजारौं बैज्ञानिकहरुले आफ्नो जीवन समर्पण गरी पत्ता लगाएको कटु सत्य र तथ्य हो |

त्यस्तै बादलहरु मध्येको कुनै एउटा नेबुला नामक बादल अगाडि बढ्दै गर्दा आफैले आफ्नो तौल धान्न नसकी बिचमा भित्रतर्फ भासियो, र एउटा बाटुलो घेरामा पानीको भुमरी जस्तै गरी घुम्न थाल्यो | यसरी घुम्दै गर्दा बल्नेग्यास लगायतका तत्वहरु एक ठाउँमा जम्मा भै उक्त भुमरीको बिचमा एउटा बलेको आगोको गोलो डल्लो ताराको रुपमा देखा पर्यो | त्यसपछि पनि उक्त भुमरी र डल्लोमाथि त्यही नेबुला नामक बादलका बाँकी रहेका धुलकण, ग्यास आदि खसिरहे | यसरी खसेका बल्ने ग्यास लगायतका पदार्थहरु थपिंदैथपिंदै सूर्य भयङ्कर ठुलो र तातो भयो भने अन्य अलि ठोस प्रकारका पदार्थबाट ग्रहहरु, चन्द्र, बिभिन्न आकारका स-साना छुद्रग्रह (asteroid), पुच्छ्रे तारा (comet), उल्का (meteor) आदि बने |

जब सूर्य अत्यधिक प्रज्वोलित भयो, त्यसमा आगोका लप्काका बिशाल आँधीबेहरी चली टाढाटाढासम्म पुग्न थाले | तिनै आंधीहरुका कारणले एकातर्फ सूर्य नजिकका गृहहरुमा रहेका बल्ने-नबल्ने ग्यासहरु टाढा उडी ग्रहहरु नै चम्कन छाडेभने अर्कोतर्फ सौर्य परिवारको बाहिरी घेरामा हुने ग्रहहरुमा ग्यास जम्मा हुँदाहुँदा ठुलाठुला हुँदै गए | सूर्य एकदम ठुलो र अन्य ग्रहहरु साना भएकोले यिनीहरु सूर्यको वोरिपरी घुम्न थाले | हाम्रो पृथ्वी लगायतका प्लुटो सहित ९ वोटा यस्ता ग्रहहरु ४ वोटा सूर्यको नजिक छन भने ५ वोटा टाढा छन | आकारमा पनि कोही साना छन् भने कोही ठूला छन् | यिनीहरुको तौल र ग्रुत्वाकर्षण पनि फरकफरक छ | यी ग्रहहरु र अन्य केही साना पिण्डहरु सूर्यमा आधारित र सूर्यलाई नै घरमुली जस्तै मानी परिक्रमा गर्ने भएकोले यिनीहरुलाई सूर्यका परिवार भनिएको हो |

अब सूर्य लगायत यी ९ ग्रहहरुका केही तथ्यहरु हेरौं |

सूर्य पृथ्वीबाट करिब १४ करोड ८८ लाख किमी टाढा छ | सूर्यबाट प्रकाश पृथ्वीमा आइपुग्न ८.३ मिनेट लाग्छ | संपूर्ण सौर्य परिवारको ९८% मास भएको सूर्य पृथ्वीभन्दा ३ लाख ३३ हजार गुना गरुङ्गो छ भने यसमा १० लाखवोटा पृथ्वीको मास अट्न सक्छ | यसमा ९२% हाइड्रोजन, ७% हिलियम र १% जति अन्य ग्यास छ | यसको सतहको ताप करिब १० हजार डिग्री फरनहाइट छ भने सबभन्दा भित्री भागमा २ करोड ७० लाख डिग्रीसम्म भएको अनुमान छ | सूर्यले प्रतेक सेकेन्डमा ४० लाख टन हाइड्रोजनलाई ताप शक्तिमा बदल्छ |

सूर्यबाट क्रमशः नजिकदेखि टाढाको हिसाबले भन्नु पर्दा बुध (Mercury), शुक्र (Venus), पृथ्वी (Earth), मंगल (Mars) बृहस्पति (Jupiter), शनि (Saturn), अरुण (Uranus), र बरुण (Neptune) र यम (Pluto) पर्दछन् | नाम याद गर्न चाहानुहुन्छ ? सजिलो तरिका !!!

“Memorize Very Energetic Man Janak Sharma Uday’s Name, Please”.

सुरुमा यम (Pluto) लाई पनि ग्रहमा गनी ९ वोटा ग्रह भनिन्थ्यो | २००६ देखि यसलाई ग्रहमा गनिन्न र ग्रहहरु ८ वोटामात्र भएको भनिन्छ आजकाल |

बुधग्रह सानो छ, अत्यधिक तातो छ र यसमा हावा पानी छैन | यो सूर्यबाट ५७,९१०,००० किमी टाढा छ | यसले ८८ दिनमा सूर्यलाई फन्को लगाउँछ | शुक्रग्रह एकदम तातो र चम्किलो बादलले ढाकेको बिषालु ग्यास भएको छ | अनौठो कुरा के छ भने अरु सबै ग्रहहरु घडीको दिशामा घुम्छन भने यो त्यसको ठिक उल्टो घुम्छ | पृथ्वीको बारेमा पछि चर्चा हुने छ | मंगलग्रह चिसो छ र रातो धुलोले ढाकिएको छ | यसमा सबभन्दा ठूला ज्वालामुखीहरु छन, डाँडाकाँडा र उपत्यकाहरु पनि छन् | यसको गुरुत्वाकर्षण एकदम कम छ | बृहस्पति ग्रहहरुमध्ये सबभन्दा ठुलो हो र यसमा प्राय हाइड्रोजन र हिलियम ग्यास पाइन्छ | यसको गुरुत्वाकर्षण एकदम बढी छ र वोरिपरी पातलो घेरा छ | शनिग्रह पनि ग्यासले भरिएको छ र यसको पृथ्वीबाटै देख्न सकिने बरफको घेरा छ | अरुणग्रह सूर्यबाट ४,५०३,०००,००० किमी टाढा छ | यो अलि बढी नै ढल्केको छ त्यसैले यसमा ऋतु परिवर्तन हुन २० बर्ष लाग्छ | यम सूर्यबाट सबभन्दा टाढा र चिसो छ | सूर्यको १ फन्को लाउन यसलाई १६५ बर्ष लाग्छ |

अर्को रमाइलो कुरा:- यदि तपाईंको तौल पृथ्वीमा ५० किलोग्राम छ भने उक्त तौल सूर्यमा १,३५३.६ किलो, चन्द्रमामा ८.३ किलो, बुधग्रहमा १८.९ किलो, शुक्रग्रहमा ४५.३ किलो, मंगलग्रहमा १८.८ किलो, बृहस्पतिग्रहमा ११८.२ किलो, शनिग्रहमा ५३.२ किलो, अरुणमा ४४.४ किलो, बरुणमा ५६.२ किलो, र यममा ३.३ किलो हुन्छ |
अब पृथ्वीको उत्पत्तितर्फ लागौं |

पृथ्वीको उत्पत्ति सूर्यसंगै भए पनि अरबौं बर्षको अन्तरालमा एकपछि अर्को गर्दै असंख्य उथलपुथलबाट गुज्रंदै बिभिन्न संयोजन तथा बिखन्डनका सृंखलाहरु पार गर्दै यो अवस्थमा आइपुगेको हो हाम्रो पृथ्वी | सुरुमा त यो अत्यन्त तातो थियो | अरबौं बर्षको अन्तरालमा चिसिंदै गएर बिभिन्न माध्यमले जमिन, पानी, बाताबरण बनेर, करोडौं बर्ष पहिले देखि बाटमात्र बिस्तारैबिस्तारै जीवनको सुरुआत भएको हो | सूर्यबाट न त धेरै नजिक, न त धेरै टाढा भएकोले नै अरु ग्रहहरु जस्तै धेरै तातो तथा धेरै चिसो, अनि धेरै सानो अथवा धेरै ठुलो नभई ठिक्कको भएकोले नै पृथ्वीमा बिस्तारै जीवन धान्ने बातावरण बन्दै गएकोले आज हाम्रो पनि अस्तित्व छ | पृथ्वीको अवस्था अलिकतिमात्र पनि तलमाथि भएको भए यसमा अहिलेसम्म पनि जीव बन्ने थिएन | जसरी अरु आकाशीय पिण्डहरुमा छैन |

अझै पनि हाम्रो पृथ्वीको भित्री केन्द्र भागमा सूर्यको सतह जत्तिकै तातो फलाम लगायतको एशिया महादेश जत्रै ठुलो चापले गर्दा ठोस बनेको बिशाल पदार्थ छ | त्यसमाथि mantle भनिने अर्को तह छ जसमा radioactive uranium पनि छ | त्यही तहले त्यो भन्दा माथिको सतहको पदार्थलाई पगालेर तरल बनाएको छ | त्यही पग्लेको तरल पदार्थमाथि केही बिशाल चाक्ला (plates) हरु तैरिरहेका छन्, र तिनीहरु माथिको करिब ६० किमिको बिशाल चट्टानी सतहमा हामी बस्छौं | यदि पृथ्वीलाई एउटा स्याउ मान्ने हो भने यो बाहिरी सतह स्याउको बोक्रा हो |

(नोट: एकदमै बिशाल बिषय भएकोले एउटा सानो लेखमा धेरै कुरा अटाउन सक्दैनन् )

क्रमश:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Back to top button

Adblock Detected

Please consider supporting us by disabling your ad blocker